“Survivor, is het verhaal van mijn leven als zeeman en hoe ik de Tweede Wereldoorlog heb kunnen overleven.”

Het zijn twee drama’s uit de Tweede Wereldoorlog waaraan historici nog altijd geen aandacht besteden. De film ‘Bridge over the River Kwai’ maakte de spoorlijn door Birma beroemd. De meeste mensen hebben het over de Titanic als ze over een ramp met een zinkend schip noemen. De Titanic kostte 1.500 mensen het leven, de Junyo Maru 5.640, bijna vier keer zoveel.

Op 18 september 1944 torpedeerde een Britse onderzeeër het Japanse schip Junyo Maru. Dit vrachtschip vervoerde geallieerde krijgsgevangenen (POW) en Aziatische slaven (romusha’s) naar Japanse kampen op Sumatra, waar zij dwangarbeid moesten gaan verrichten. Van de 6.520 opvarenden kwamen er 5.640 om het leven. 680 Krijgsgevangenen en rond 200 romusha’s en Japanners overleefden de ramp. Het was de op drie na grootste maritieme ramp tijdens de Tweede Wereldoorlog Willem Punt (Opa Wim) was een van de overlevenden. Hij was de laatste overlevende en die enige die zijn verhaal duidelijk kon vertellen. Wim leefde een lang en bewogen leven. Hij overleed op honderdjarige leeftijd, met een geschiedenis achter zich die niet mocht verdwijnen.

Alsof hij met het overleven van de ondergang van de Junyo Maru nog niet genoeg gruwelen had doorstaan, moest Opa Wim daarna als dwangarbeider werken aan de Pakan Baroe-spoorlijn. Ook dat overleefde hij, waar 82.500 anderen het leven lieten. Van de 680 krijgsgevangenen die de Junyo Maru overleefden, hebben maar 100 de dwangarbeid aan de spoorlijn overleefd.

Opa Wim begon deze verhalen pas later in zijn leven te vertellen. Dat deed hij deels omdat het te pijnlijk was, maar vooral ook vanwege de reacties die hij kreeg als hij vertelde dat hij tijdens de oorlog in Azië zat. Veel Nederlanders dachten dat hij het daar in de tropische warmte gemakkelijk had, terwijl zij hier de koude winters moesten doorstaan. Hij voelde mee met hun beproevingen en wilde niet ‘concurreren’ met het lijden dat zij allemaal hadden doorstaan. Wim wil geen medelijden en weet wat invoelingsvermogen is.

Ik bewonderde Wim niet alleen om zijn vermogen om zoveel gruwelijkheden te doorstaan en de dood telkens weer in de ogen te kijken, maar vooral om zijn kracht om daarna het gewone leven opnieuw vast te pakken. Wat hij had meegemaakt, definieerde hem niet. Het leven erna deed dat evenzeer.

Tot ver in zijn negentiger jaren bleef hij licht en nieuwsgierig. Hij hield ervan om met mij de dansvloer op te gaan, niet om te bewijzen dat hij het nog kon, maar omdat het leven gevierd wilde worden. Een paar jaar voordat hij overleed, fietste ik met hem door zijn woonplaats. Terwijl we langs bekende straten reden, zwaaide hij naar buren. Het ontroerde me hoe vanzelfsprekend hij zijn plek innam. Hij genoot zichtbaar van het idee dat voorbijgangers hem samen met een jonge vrouw zagen. Misschien, dacht hij, zouden ze denken dat die oude man nog altijd meetelde. En dat deed hij ook.

Dat is waarom ik dit verhaal ben gaan opschrijven. Mijn kinderen waren toen nog te jong om werkelijk te begrijpen wat “opa” — eigenlijk hun overgrootvader — had meegemaakt, “toen hij op een grote boot zat die zonk”. Ooit zouden zij de woorden nodig hebben om te begrijpen wat erachter die ene zin schuilging.

Daarnaast hebben Heiko Roelfsema, voorzitter van de Stichting Herdenking Slachtoffers Japanse Zeetransporten 1942-1945, SHSJZ (de stichting die de jaarlijkse Hellship-herdenking bij het monument op Bronbeek organiseert) en andere deelnemers aan deze herdenking me gemotiveerd dit verhaal vast te leggen. De afgelopen jaren is de SHSJZ zich meer en meer gaan toeleggen op het verzamelen van herinneringen en verhalen van overlevenden en nabestaanden van de Hellships, een initiatief dat mij erg aansprak.

Mede door de financiële en redactionele ondersteuning van de SHSJZ is dit boek uiteindelijk mogelijk geworden. Ik dank hen daar hartelijk voor.

Dit boek is bedoeld om het persoonlijke en historische relaas van Willem Punt veilig te stellen. Ik hoop dat Opa Wim’s verhaal mensen helpt te begrijpen welke gruwelijkheden krijgsgevangenen en romusha’s moesten doorstaan en in welke context en omstandigheden dat gebeurde. Ik hoop ook troost en steun te bieden aan families die in hun geschiedenis vergelijkbare tragedies hebben meegemaakt.

Door Nicola Meinders

P.S.: De stichtingen die families van slachtoffers van de Hellships of Pakan Baroe bijstaan, allebei in Bronbeek, kunnen u bij vragen mogelijk hulp bieden. SHSJZ: info.shsjz@gmail.com of www.shsjz.nl of www.shbss.org. 

Indien u gebruik maakt van onderstaand contact formulier dan geeft u aan dat u ook akkoord gaat met het privacybeleid van deze website.